Artificiële intelligentie (AI) kan helpen om een omvangrijk procesdossier sneller te doorzoeken, feiten te ordenen, een juridische analyse te maken en een eerste opzet van een processtuk te maken. In een gerechtelijke procedure is snelheid echter niet voldoende. Een dagvaarding, conclusie van antwoord of ander processtuk moet volledig aansluiten op het dossier, de toepasselijke rechtsregels, de processtrategie en bij het resultaat dat de procespartij wil bereiken. Dus bij de vordering, tegenvordering of het verweer die de procespartij instelt in de gerechtelijke procedure.
Juist daar ontstaan grote risico’s. Een AI-systeem kan overtuigend formuleren, terwijl een juridische grondslag niet klopt, verweren worden gemist of aangehaalde rechtspraak niet bestaat. Zeker in zakelijke geschillen waarin de financiële belangen vaak hoog zijn, kan onverantwoord gebruik van AI ernstige juridische en financiële consequenties hebben. Uit recente rechtspraak blijkt dat verkeerd gebruik van AI ertoe kan leiden dat vorderingen of verweren in voorkomende gevallen worden afgewezen en dat procespartijen worden veroordeeld tot betaling van hogere proceskosten dan gebruikelijk en in voorkomende gevallen zelfs tot de volledige, daadwerkelijke proceskosten van de wederpartij. Die kosten kunnen vele duizenden euro's bedragen.
De beslissende vraag is daarom niet óf AI bij een gerechtelijke procedure kan worden gebruikt, maar hoe wordt voorkomen dat snelheid omslaat in schijnzekerheid. Wanneer versterkt AI de analyse van een omvangrijk dossier of de voorbereiding van een processtuk, en wanneer ontstaan juist nieuwe procesrisico’s? En wat kan worden gedaan als de wederpartij een door AI opgesteld processtuk indient dat onjuiste stellingen, fictieve rechtspraak of andere ernstige gebreken bevat? Op deze pagina bespreken wij de belangrijkste toepassingen, risico’s en procesrechtelijke gevolgen, mede aan de hand van recente rechtspraak.
Wat kan AI in een gerechtelijke procedure?
Procederen met AI betekent (nog) niet dat een AI-systeem zelfstandig een rechtszaak kan voeren. Wel kan AI bepaalde onderdelen van het juridische werk ondersteunen. Bij een gerechtelijke procedure in een civielrechtelijke zaak kan AI onder meer worden gebruikt voor het:
- doorzoeken en ordenen van een omvangrijk dossier
- controleren van inconsistenties en ontbrekende onderdelen
- vergelijken van verschillende versies van stukken
- inventariseren van mogelijke vorderingen, verweren en bewijsstukken
- uitvoeren van juridisch onderzoek waaronder relevante rechtspraak
- structureren en opstellen van processtukken
- voorbereiden van een mondelinge behandeling of pleidooi
De toegevoegde waarde van AI hangt hierbij onder meer af van de geschiktheid en kwaliteit van de gebruikte AI-tool, de volledigheid en leesbaarheid van het procesdossier en de kwaliteit van de gehanteerde instructies (prompts). Doorslaggevend is echter de inhoudelijke eindcontrole.
Een goed geformuleerd antwoord van een AI-systeem is namelijk nog geen juridisch houdbaar standpunt. De uitkomst moet daarom worden beoordeeld door iemand die de feiten, het toepasselijke materiële recht, de procesregels en de gekozen processtrategie in onderlinge samenhang kan overzien. Daarbij moet niet alleen worden gecontroleerd wat in het processtuk staat, maar ook welke vorderingen, verweren of andere essentiële onderdelen mogelijk ontbreken. Zonder een dergelijke controle kan het gebruik van AI leiden tot processuele fouten die na indiening van het processtuk niet altijd eenvoudig kunnen worden hersteld.
Het gebruik van AI verandert echter niets aan de wettelijke regels over procesvertegenwoordiging. In sommige gerechtelijke procedures kan een procespartij zelf procederen, terwijl zij zich in andere procedures verplicht door een advocaat moet laten vertegenwoordigen. Hierop wordt hieronder eerst kort ingegaan.
Wanneer is een advocaat wettelijk verplicht?
Bij een gewone civiele geldvordering van meer dan € 25.000 wordt de zaak in beginsel behandeld door de civiele kamer van de rechtbank. In die procedure is bijstand door een advocaat verplicht. Dat geldt ook voor bepaalde vorderingen waarvan de waarde niet in geld kan worden uitgedrukt. Meer informatie staat op de pagina van Rechtspraak over de dagvaardingsprocedure bij de civiele rechter
De kantonrechter behandelt in beginsel geldvorderingen tot en met € 25.000. Daarnaast vallen onder meer arbeidszaken, huurzaken, consumentenkoopzaken en consumentenkredietzaken onder de kantonrechter, ongeacht de hoogte van de vordering. Bij de kantonrechter is een advocaat niet verplicht, maar een onderneming kan zich wel door een advocaat laten bijstaan. Zie voor de afbakening de informatie van Rechtspraak over de kantonrechter
Of de kantonrechter of de civiele kamer bevoegd is, hangt niet uitsluitend af van het financiële belang. Ook de aard van het geschil, de ingestelde vorderingen en de wettelijke bevoegdheidsregels zijn van belang. Daarom moet de bevoegde rechter worden vastgesteld voordat een processtuk wordt opgesteld of ingediend.